Alle preken

Laatste Oordeel

Het tympaan van Conques

Zusters en broeders,

Aan het eind van het kerkelijk jaar staan er oordeelsteksten op het rooster. De lezing van Mattheüs, over het scheiden van de schapen en de bokken. En het daaraan gekoppelde verhaal uit Ezechiël, waarin het eveneens al over het ‘rechtspreken tussen het ene schaap en het andere, tussen rammen en bokken’ gaat. Toevallig is deze lezing uit Mattheüs recent al twee keer aan bod gekomen. Marije Klijnsma heeft er over gepreekt, en ook Jan Waagmeester, toen hij zo vriendelijk was een dienst van mij over te nemen om mij in de gelegenheid te stellen de doop van onze kleinzoon bij te wonen. Jan knoopte aan bij een afbeelding van het laatste oordeel dat in de 12e eeuw in een oude kerk in Frankrijk is aangebracht.

Het gaat om dit zogeheten tympaan van Conques, een bedevaartsplaats op weg naar Santiago in Zuid-Frankrijk. Dit verbluffende beeldhouwwerk, dat boven de hoofdingang is aangebracht, bevat tientallen figuren die samen de middeleeuwse voorstelling van het Laatste Oordeel afbeelden. Hoewel het destijds vermoedelijk afschrikwekkend was, zitten er ook de nodige grappige details in. Als je het in detail bekijkt, dan geeft dit een goede indruk van middeleeuws denken en is bovendien een commentaar op historische gebeurtenissen die destijds in de streek waren voorgevallen. In verschillende figuren, vooral in de hel, zijn eigentijdse personen terug te vinden, waarmee voorvallen opzichtig werden geplaatst. Bijvoorbeeld een roofridder die dood en verderf had gezaaid en die gehuld in maliënkolder voorover van zijn paard was gevallen, daarbij zijn nek had gebroken en rechtstreeks de hel was ingerold. 

Bij verschillende gelegenheden heb ik het tympaan in detail besproken, vandaag komen we er niet aan toe om alles uit te leggen. Maar om een indruk te krijgen: het gaat om het scheiden van de schapen en de bokken, om het verschil tussen de goeien en de slechten. De slechten zitten rechtsonder. Links zien we de toegang tot de hel: een vreselijk monster dat de verdoemde zielen verslindt (en net die ridder heeft doorgeslikt). In het midden troont satan, die van zijn wilde haardos een soort nepkroon heeft gemaakt. Om hem heen, en deels in de bovenverdieping, duivels eb allerlei zielen die worden gestraft voor hun misdaden en overtredingen. De straf hangt meestal samen met hun zonden. Als je het geheel bekijkt, dan kan opvallen dat de rechterkant chaotisch is, en druk (en vol, valt te vrezen). Terwijl aan de linkerkant orde heerst. Dat is de kant van de hemel, waarbij de keurige boogjes het nieuw Jeruzalem verbeelden. Temidden van profeten en profetessen, zit in het midden Abraham met de geredde zielen in zijn schoot. Het beslissende moment of je links of rechtsaf wordt gestuurd, is onderaan in het midden afgebeeld. De verdoemden worden door een grimmige duivel met een knots de hellemuil ingedreven, terwijl aan de kant van de hemel een engel de geredden aan de handen binnenleidt. Het oordeel is dan dus al geveld, en dat zien we er vlak boven. De armen van de weegschaal zijn helaas in de tijd verloren gegaan, maar je kunt de hand van de engel nog zien die de weegschaal omhoog houdt, en de twee schalen waarop de goede en de slechte daden van de mensen worden afgewogen. Het duiveltje dat erbij zit probeert het oordeel nog te beïnvloeden. In dit geval zonder resultaat, want bij deze ziel slaat de balans door naar de hemel. De uiteindelijke beslisser is midden op het tympaan afgebeeld, groot en vreeswekkend, in majesteit omgeven doorengelen en het uitspansel. Christus, die op deze afbeeldingen altijd de strenge rechter is. Zijn linkerhand gaat naar beneden, om de verdoemden hun plek te wijzen. Terwijl zijn rechterhand de geredden naar de hemel verwijst. Zo houdt Christus gericht, en zo geschiedt gerechtigheid.

Je zou er bang van worden.

En dat was ongetwijfeld de bedoeling. Want met angst zou je mensen op het rechte pad houden. Niet voor niets zijn deze voorstelling veel in middeleeuwse kerken aangebracht en vaak bij de ingang: onontkoombaar werd je onder de neus gewreven welk oordeel er te wachten stond. Dus oppassen geblazen! Luisteren, en doen wat de kerk je zegt.

Terecht heeft ds Waagmeester in zijn preek nog maar eens herhaald dat je mensen niet banger moet maken dan ze toch al zijn. Het dreigen met het Laatste Oordeel is niet een liefdevolle aansporing om gelovig te zijn. Maar anderzijds, zo betoogde hij óók, we zouden evenmin willen dat de beul aan de gerechtigheid zou ontsnappen. Of dat een bloeddorstige roofridder gezellig zomaar bij Abraham op schoot kruipt. Of dat Hitler, Stalin, PolPot, of vul-maar-in, de dans zouden ontspringen en nooit ter verantwoording zouden worden geroepen. Want dan zou kwaad kunnen lonen, en dat is onverteerbaar.

Of laten wij ons dan meer door wraakzucht dan door vergevingsbereidheid leiden? Zou je niet kunnen denken dat Gods genade zo groot is, dat het juist ook de grootste boeven kan verzoenen? Zouden wij grenzen aan Gods grootheid stellen; voorwaarden aan Zijn grootmoedigheid? Zou Zijn liefde niet overstelpend zijn?

Maar moet Zijn gerechtigheid dat niet ook zijn: juist om de slachtoffers recht te doen? Hoe kunnen we gerechtigheid en genade samen denken? Misschien wel in die paar verzen aan het eind van het Johannes-evangelie. Bij één van de verschijningsverhalen wordt Petrus met de opgestane Heer geconfronteerd; -en  met zijn eigen onontkoombare schuld. Zeker geen Hitler, Stalin of PolPot worstelde Petrus met zijn eigen tekortkomingen. Hij had Christus verloochend op het moment dat het erop aan kwam. Liefst dacht hij daar niet meer aan. Liefst stopte hij dat maar weg, liefst overschreeuwen wij onze schuld, tekortkomingen en mislukkingen. Omdat we het niet onder ogen willen en kunnen komen. Praten het goed of wijten het aan anderen. Maar gist het schuldgevoel niet evengoed in de krochten van de ziel?

En daarvan maakt Christus ons vrij. Het verhaal van de zogeheten wederopname van Petrus is een laatste oordeel. Bloot, legt Christus onze diepste schuld, maar niet om ons naar hel of hemel door te verwijzen. Hij brengt het ter sprake, zodat wijzelf in het reine kunnen komen met wat ons beknelt. Dingen die wij zelf liefst zouden wegstoppen, waar we niet meer aan willen denken, die we niet voor waar willen houden en al helemaal niet aan het daglicht willen brengen. Alles waar smoesjes voor hebben, waar we ons voor schamen, die we overschreeuwen, en soms van wakker liggen. Dáár helpt Christus ons doorheen, door ons na ieder stamelende bekentenis te bemoedigen. In het Laatste Oordeel worden wij geconfronteerd met onze diepste schuld. Maar we zijn zelf onze rechters, zolang we de schuld niet durven erkennen. Christus is de raadsman die ons bijstaat om het achter ons te laten. Dat laatste oordeel is de opruiming van onze schuld, schaamte en schande. Vreeswekkend, omdat we met ons tekort worden geconfronteerd, maar liever: opbeurend, omdat we de donkerte van de ziel eindelijk achter ons kunnen  laten. Niet om tegen op, maar om naar uit te zien; dat laatste oordeel!

Amen

15 november 2026
Wouter Slob
Maranathakerk
Ezechiël 34: 11-17 Mattheüs 25: 31-46 en Johannes 21: 15-17