Als er geen gericht is, heeft de beul gewonnen

In enkele bijeenkomsten, van een gespreksgroep, maar ook bij een van de diensten in het kader van het kerkasiel in Kampen, besprak Ds Wouter Slob het timpaan, (een beeldhouwwerk) boven de deuren van de abdijkerk in Conques, een zeer sprekende uitbeelding van het laatste oordeel.

En ik dacht: daar wil ik nog eens een preek over maken,

En ziedaar, hier sta ik, met die preek in mijn map

We luisteren naar enkele passende bijbelgedeelten.

Gemeente van Jezus, en om die reden elkanders broeders en zusters

Misschien voldoe ik aan een oude eis, preek in drie punten, dat ik daar op mijn oude dag nog weer eens beland. in ieder geval begin ik met drie punten, ja met 4, misschien met 5, een beetje recalcitrant blijf ik natuurlijk ook.

Het zijn: Kuitert, werking, apocalyptiek, en Calvijn. En dan kom ik zelf ook nog.

Op 7 april 1984 sprak Professor Kuitert op een themadag van de Vrije Universiteit Dood, einde of nieuw begin. Daar sprak hij een zin uit die daarna door veel dominees is herhaald: Als er geen gericht over levenden en doden is, heeft de beul voor eeuwig van zijn slachtoffer gewonnen.

Je voelt een diepe emotie, een woede, een woede geboren uit een rechtvaardigheidsgevoel. Een woede, die je tot tranen beweegt, bij het beluisteren van elk Requiem, als het koor het Dies Irea inzet, dag der wrake. het orkest op volle sterkte, bij Verdi zo luid dat de luisteraar aan de open gesperde monden van de koorleden ziet dat ze zingen, hun geluid overstemd door met name zo luid mogelijk spelend koper.

Gerechtigheid, de beul die het laatste woord niet mag hebben. Het laatste oordeel, God als rechter.

Maar, daar heb je het weer, maar. Maar er is ook een keerzijde. In de middeleeuwen trad de voorstelling van het laatste oordeel buiten zijn oevers, om het even kort samen te vatten en er volgen eeuwen waarin hel en verdoemenis hoog scoorden in de prediking. En ik ben soms iets minder diepe angst, maar ook nog veel diepe angst tegengekomen voor het laatste oordeel. Een vriendin van ons zag haar vader van angst krimpen, ogen vol, toen de dood zich aankondigde. Ze heeft in reactie daarop alles wat met geloof te maken heeft van zich afgesmeten. Het kan zijn dat in de mainstream van de kerken die angst wat weggevloeid is, maar er is in elk mensenleven besef van falen, tekortkomingen, en de boeken gaan open. Ik ben er niet zo zeker van of het echt opgelost is, dat wroeten van angst op de bodem van het hart, stille angsten.

Want, ja, wie de bijbel leest komt het tegen. En het liegt er niet om. De boeken gaan open en wie niet in het boek des levens bleek te staan werd in de vuurpoel gegooid. Oké dat staat in het boek Openbaring, maar die voorstelling van zaken vinden we evenzeer in het evangelie. Vorige week lazen we uit Mattheus 25, toen lazen we het eerste deel, waar de koning de groep aan de rechterzijde prijst, omdat ze hem te eten gaven toen hij honger had, te drinken toen hij dorst had, hem gekleed hadden toen hij naakt was, opnamen als vreemdeling, hem opzichten to0en hij ziek was, of in de gevangenis. Wanneer dan? Alles wat jullie gedaan hebben voor de geringsten van mijn broeders of zusters, dat hebben jullie voor mij gedaan. Maar er staan er ook aan de linkerzijde, die dat allemaal verzuimd hebben, Citaat: “Hun staat eeuwige bestraffing te wachten, de rechtvaardigen daarentegen het eeuwige leven.”

Ik heb altijd als een van de criteria voor mijn preken gehanteerd: geloof moet ons niet banger maken dan we toch al zijn. En angst, het spoor van ongebreidelde angst dat gelovigen achtervolgt of achtervolgd heeft, als een condensspoor achter een vliegtuig,Het moet de vraag opwerpen of we de bijbelse voorstellingen wel goed interpreteren. Ja, dat moet gewoon, die vraag moet aan de orde komen bij zulke negatieve effecten.

Apocalyptiek, daar moet het dan even over gaan. Het woord is uitgevonden dankzij het boek Openbaring, dat in het Grieks Apocalyps heet, en bij uitstek de taal van de apocalyptiek hanteert. De apocalyptiek is een joodse stroming van ongeveer 200 voor Christus tot 200 na Christus. Ook in de evangeliën komen we de taal van de apocalyptiek tegen. In de apocalyptiek wordt, over een leven na de dood gesproken, anders dan in het Oude Testament. De profeten weten ook van een oordeel van God, niet zo zuinig af en toe. Hoe het vuur de vijand verteert, zegt Jesaja. Maar in de apocalyptiek krijgt het laatste oordeel, een plaats na de dood. We hebben in de geschiedenis van de kerk die taal letterlijk genomen, maar het is beeldtaal. Het letterlijk nemen van beeldtaal heeft desastreuze gevolgen, bij voorbeeld die van dat angstspoor.

Jazeker, beeldtaal verbeeldt wel wat! Jazeker, beeldtaal is niet niks.

Het is in staat om rechtvaardigheidsgevoelens te concretiseren, woede zichtbaar te maken. God als rechter mag dan een beeld zijn, verbeelding, maar die verbeelding is geen onzin. Wat wij uitvreten doet er toe. Het is zo belangrijk dat de auteurs met behulp van die beeldtaal God en zijn rechterstoel optuigden om ons in te peperen dat je een doodlopende weg kunt kiezen of een weg die toekomst opent. In de taal van het Oude Testament: je bent godvrezend of je bent goddeloos. Dat maakt verschil, dat doet er toe, niet een beetje, roept de taal van de apocalyptiek van alle daken. Oké ik laat het grijze gebied even voor wat het is.

Ik had u ook Calvijn beloofd. Daar komt hij.

In de geloofsbelijdenis staat de zin Nedergedaald ter helle. Door de eeuwen heen hoorde men daarin dat Jezus in de dagen tussen zijn dood en opstanding naar de hel was afgedaald om daar aanwezigen uit het Oude Testament te verlossen. Calvijn geeft een heel andere interpretatie, nedergedaald ter helle tekent het helse lijden dat Jezus heeft moeten ondergaan. Wie het leuk vindt kan het zo terug vinden in de Heidelberger Catechismus. Hij trekt de zin binnen het leven van Jezus.

Dat voorbeeld wil ik volgen, het laatste oordeel wil ik binnen ons leven plaatsen, niet alleen om Calvijn, maar omdat dat voldoet aan de bedoeling van de apocalyptiek. Beelden die iets van met menselijk leven verduidelijken, zelfs aanscherpen.

Het laatste oordeel gaat in op de rol van het oordeel in het mensenleven.

Wij vinden overal wat van. Er gaat iets mis bij de buren en wij vinden daar wat van. Maar meestal weten we niks van wat zich bij de buren afspeelt. Ik heb in mijn werkzaam leven wel eens wat gezien, en ik vond er wel eens wat van, maar ik leerde er geen oordeel over te hebben, om de simpele reden dat je gewoon niks of in ieder geval te weinig weet om er iets over te zeggen.

Kamerleden moeten natuurlijk ergens wat van vinden, maar met dezelfde gang zie je hoe ze elkaar afbranden. Wat we ergens van vinden raakt altijd iemand, we hebben een oordeel, en niet altijd beseffen we hoe een oordeel iemand raken kan, ja kapot maken kan. Het is een buitengewoon zinvol advies van Jezus, oordeel niet opdat ge niet geoordeeld wordt. Die keten van oordelen moet stoppen. Maar nu praat je met een vriend of een vriendin, het kan ook je moeder zijn. Je bent openhartig, en je vriend denkt er over na, zij vraagt door, behoedzaam, vanuit betrokkenheid, en ze geeft je haar oordeel. Daar knap je van op, het helpt je verder. Je kunt je weg lichtvoetig verder gaan.

Het credo zegt dat het Jezus is die komt om te oordelen de levenden en de doden, want zo staat het ook in de bijbel.

Als er toch geoordeeld moet worden over ons leven, dan is het in ieder geval niet gek, dat Hij het is die dat doet. Ik kan me niet gauw iemand voor de geest halen die zó vanuit barmhartigheid oordeelde over mensen als Jezus. Dat maakt het (laatste) oordeel tot een troost. Een mens kan dat oordeel met een zekere onbevangenheid tegemoet zien, althans zonder vrees; liefde bant de vrees uit. Ik zie het laatste oordeel als het oordeel dat er uiteindelijk echt toe doet, en laatste, het belangrijkste oordeel, en dat is aan Hem. Het is troost. Het is genezende balsem op de ziel van de mens die met een minderwaardigheidscomplex door het leven geschopt wordt. Als er toch geoordeeld moet worden over ons leven, dan kan de mens de rug rechten, omdat Hij het is die dat doet.

Maar vergeet "Dies Irae" niet! die woede, dat rechtvaardigheidsgevoel. Wat is het goed dat de notie van het laatste oordeel zijn weg gevonden heeft, Want hoe kun je nog duidelijker in beeld brengen dat er een levenshouding is die wat je noemt dood loopt, dood en verderf zaait. Dood en verderf.

En wat is het goed dat het laatste oordeel in handen van Jezus ligt. Het is bedoeld om de eeuwige wraakzucht te beteugelen. Het instituut van de bloedwraak laat een nooit eindigend spoor van bloedvergieten zien.

"Mij komt de wrake toe, Ik zal het vergelden", klinkt het in Oud en Nieuw Testament (Deut. 32: 35, Rom. 12: 19).

Het laatste oordeel is onmisbaar zei Kuitert, Het is nog meer waar dan hij toentertijd naar voren bracht, het is een oordeel dat door liefde geboetseerd is. Gods oordeel, dat eeuwig is, want liefde.